आज, १४ जून २०२६ रोजी हिंदू पंचांगानुसार दर्श अमावस्या (Amavasya) आहे. दुपारनंतर अमावस्या तिथी सुरू होत असून ही तिथी धार्मिक आणि आध्यात्मिक दृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते. अमावस्या म्हणजे चंद्र पूर्णपणे अदृश्य असण्याचा दिवस. हिंदू (Hindu) परंपरेत हा दिवस पितरांच्या स्मरणासाठी, तर्पण, दानधर्म आणि ईश्वरभक्तीसाठी विशेष मानला जातो.
हिंदू धर्मात प्रत्येक तिथीला विशेष महत्त्व आहे. त्यापैकी अमावस्या (Amavasya) ही सर्वाधिक महत्त्वाच्या तिथींपैकी एक मानली जाते. आज अमावस्या असल्याने देशभरातील अनेक भाविक पूजा, जप, तर्पण आणि दानधर्माचे विविध धार्मिक विधी करत आहेत. चंद्रमासातील कृष्ण पक्षाचा शेवटचा दिवस म्हणजे अमावस्या. या दिवशी चंद्र पृथ्वीवरून दिसत नाही. त्यामुळे आकाश काळोखमय असते. धार्मिक श्रद्धेनुसार हा दिवस पितरांचे स्मरण, आत्मचिंतन आणि ईश्वरभक्तीसाठी अत्यंत शुभ मानला जातो.
भारतीय संस्कृतीत अमावस्येला केवळ खगोलीय घटना म्हणून पाहिले जात नाही. या दिवसाशी अनेक धार्मिक आणि आध्यात्मिक परंपरा जोडलेल्या आहेत. प्राचीन ग्रंथांमध्ये अमावस्येच्या दिवशी पितृदेवतांचे स्मरण करून तर्पण केल्यास त्यांच्या आत्म्यास शांती मिळते, असे सांगितले आहे. त्यामुळे अनेक कुटुंबांमध्ये या दिवशी नदीकाठी किंवा घरी तर्पण, श्राद्ध आणि पिंडदान केले जाते. आपल्या पूर्वजांप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा हा दिवस मानला जातो.
(हेही वाचा – फ्रान्ससोबतच्या मैत्रीत दडलाय भारताचा फायदा! ७ दौऱ्यांमधून PM Modi यांनी देशाच्या गरजांनुसार कशी साधली सामरिक भागीदारी?)
हिंदू धर्मग्रंथांनुसार अमावस्येच्या दिवशी स्नान, जप, ध्यान आणि दान यांना विशेष महत्त्व आहे. सकाळी लवकर उठून पवित्र स्नान करणे, देवपूजा करणे आणि गरजूंना अन्न, वस्त्रे किंवा धनदान करणे पुण्यकारक मानले जाते. विशेषतः तिळाचे दान, अन्नदान आणि गायींना चारा देणे यासारख्या कृतींना धार्मिक दृष्टिकोनातून महत्त्व दिले जाते. अनेक ठिकाणी मंदिरांमध्ये विशेष पूजा आणि भजन-कीर्तनाचे आयोजन केले जाते.
अमावस्येचा संबंध भगवान शिव आणि पितृदेवतांशी जोडला जातो. त्यामुळे या दिवशी भगवान शिवाची पूजा केल्यास मनःशांती मिळते आणि जीवनातील अडचणी दूर होतात, अशी श्रद्धा आहे. काही ठिकाणी पिंपळाच्या वृक्षाची पूजा करण्याचीही परंपरा आहे. पिंपळाच्या मुळाशी जल अर्पण करून प्रदक्षिणा घातल्यास पितरांचे आशीर्वाद प्राप्त होतात, असे मानले जाते.
वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून पाहिले तर अमावस्या ही पृथ्वी, सूर्य आणि चंद्र यांच्या विशिष्ट स्थितीमुळे निर्माण होणारी खगोलीय घटना आहे. या दिवशी चंद्र सूर्य आणि पृथ्वीच्या मध्ये येतो. त्यामुळे चंद्राचा प्रकाशित भाग पृथ्वीच्या विरुद्ध दिशेला असतो आणि चंद्र दिसत नाही. ही घटना दर महिन्याला घडत असली तरी भारतीय संस्कृतीत तिला धार्मिक आणि आध्यात्मिक स्वरूप प्राप्त झाले आहे.
अमावस्येशी संबंधित अनेक लोकपरंपरा आणि श्रद्धाही भारतात प्रचलित आहेत. ग्रामीण भागात आजही अनेक लोक अमावस्येच्या दिवशी नवीन कामांची सुरुवात टाळतात, तर काहीजण हा दिवस पूर्णपणे धार्मिक कार्यांसाठी राखून ठेवतात. काही भागांत घराची साफसफाई करून संध्याकाळी दिवे लावण्याची प्रथा आहे. यामागे अंधारातून प्रकाशाकडे जाण्याचा प्रतीकात्मक संदेश दडलेला आहे.
आजच्या आधुनिक जीवनशैलीतही अमावस्येचे महत्त्व कमी झालेले नाही. अनेक लोक हा दिवस आत्मपरीक्षणासाठी वापरतात. धावपळीच्या जीवनात काही क्षण स्वतःसाठी काढून ध्यान, योग आणि अध्यात्माच्या माध्यमातून मन शांत करण्याचा प्रयत्न करतात. मानसिक आरोग्याच्या दृष्टीनेही अशा शांत चिंतनाचा फायदा होत असल्याचे तज्ज्ञ सांगतात.
अमावस्या (Amavasya) आपल्याला आपल्या मूळांशी जोडण्याचे काम करते. पूर्वजांविषयी कृतज्ञता, समाजासाठी दानधर्म आणि स्वतःच्या जीवनाचे चिंतन या तीन महत्त्वाच्या गोष्टी या दिवसातून शिकायला मिळतात. म्हणूनच भारतीय संस्कृतीत अमावस्या ही केवळ एक तिथी नसून श्रद्धा, परंपरा आणि अध्यात्म यांचा संगम मानली जाते.
आजची अमावस्या प्रत्येकाला आपल्या पूर्वजांचे स्मरण करण्याची, गरजूंना मदतीचा हात देण्याची आणि मनातील नकारात्मकता दूर करून सकारात्मक विचारांचा स्वीकार करण्याची प्रेरणा देते. बदलत्या काळातही या तिथीचे महत्त्व कायम आहे आणि भविष्यातही भारतीय सांस्कृतिक परंपरेचा एक अविभाज्य भाग म्हणून अमावस्या साजरी केली जात राहील.
हेही पहा –
Join Our WhatsApp Community