-
दीपक कैतके
माहेरवाशिणीचे आगमन आणि महाराष्ट्राचा सांस्कृतिक सोहळा
Mahalakshmi-Gauri Utsav 2026 : भाद्रपद महिन्यात लाडक्या गणरायाच्या आगमनानंतर संपूर्ण महाराष्ट्रात एक वेगळेच मांगल्याचे वारे वाहू लागते, ते साक्षात जगदंबेच्या ज्येष्ठा-कनिष्ठा गौरी रूपात येणाऱ्या माहेरवाशिणीच्या पावलांनी. संसाराच्या व्यापातून काही दिवसांसाठी माहेरी परतणाऱ्या लेकीचे कौतुक, बळीराजाच्या शेतातील नव्या पिकांचे स्वागत आणि अखंड समृद्धीची कामना यांचा हा अनुपम संगम आहे. महाराष्ट्राच्या भौगोलिक रचनेनुसार या उत्सवाचे रंग, रूप आणि विधी बदलतात; परंतु त्यामागचा भक्तीभाव आणि माहेरवाशिणीविषयीचा जिव्हाळा संपूर्ण राज्यात एकसारखाच ओसंडून वाहतो.
पौराणिक संदर्भ: असुरांचा संहार आणि स्त्रीशक्तीचा जागर
या उत्सवाच्या मुळाशी केवळ कौटुंबिक स्नेह नसून अन्यायाचे निर्दालन करणाऱ्या आदिशक्तीचा गौरवशाली इतिहास आहे. पुराणातील कथेनुसार, प्राचीन काळी कोलासूर नावाच्या उन्मत्त दैत्याने ऋषीमुनी, प्रजाजन आणि स्त्रियांवर अनन्वित अत्याचार करून पृथ्वीवर हाहाकार माजवला होता. असुराच्या जुलमाने त्रस्त झालेल्या स्त्रियांनी एकत्र येऊन शक्तीची आराधना केली. त्यांच्या आर्त हाकेला धावून येत देवी पार्वतीने महालक्ष्मीच्या रूपात अवतार घेतला आणि कोलासुराचा समूळ संहार करून पृथ्वी भयमुक्त केली. हा विजय भाद्रपद शुद्ध अष्टमीला झाला; म्हणूनच संकटातून सोडवणाऱ्या दुर्गेचे आणि निसर्गाचे प्रतीक म्हणून भाद्रपदात गौरी-महालक्ष्मी पूजनाची परंपरा सुरू झाली.
मराठवाड्यातील ‘हौशीच्या महालक्ष्मी’: राजस थाट आणि कुटुंबवत्सलता
मराठवाड्यात महालक्ष्मीची प्रतिष्ठापना ही एखाद्या राजघराण्यातील सोहळ्यासारखी ‘हौसेने’ केली जाते, म्हणूनच तिला ‘हौशीच्या महालक्ष्मी’ म्हणतात. येथे धातूचे किंवा मातीचे मुखवटे असलेली उभी रूपे तयार केली जातात. त्यांना पारंपरिक नऊवारी पैठणी, सोन्या-चांदीचे अस्सल दागिने, नथ आणि मोत्यांचे कंठे घालून अत्यंत देखणे सजवले जाते. मराठवाड्यातील परंपरेचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे महालक्ष्मींच्या सोबत त्यांची मुले—’बाळ-बाळी’—मांडली जातात, जेणेकरून घराची वंशवेल आणि कौटुंबिक सौख्य अखंड राहो. नैवेद्यासाठी पुरणपोळीसोबतच शेतातील संपन्नतेचे प्रतीक असणाऱ्या १६ प्रकारच्या रानभाज्यांची मिश्र भाजी, ज्वारीची गरमागरम भाकरी, अंबाडीची भाजी आणि लाडू-करंज्यांचा विस्तृत बेत असतो.
विदर्भातील महालक्ष्मी: झणझणीत नैवेद्य, ‘अंबाडा’ आणि माहेरचा लाड
विदर्भात महालक्ष्मीच्या उत्सवाला अत्यंत आदराचे आणि भावूक स्थान आहे. विदर्भातील परंपरेत ज्येष्ठा-कनिष्ठा महालक्ष्मींना अतिशय श्रीमंती थाटात बसवले जाते. येथे काही घरांत महालक्ष्मींचा ‘मुकुट’ आणि संपूर्ण काया पितळेची किंवा चांदीची असते. विदर्भातील पूजेचे वैशिष्ट्य म्हणजे नैवेद्यातील वैविध्य. अनेक भागांत महालक्ष्मीला पुरणपोळीसोबतच अंबाडीची आंबट-गोड भाजी, ज्वारीच्या पिठाचे दिवे आणि खास विदर्भीय पद्धतीचा झणझणीत नैवेद्य दाखवला जातो. विदर्भातील काही घराण्यांमध्ये परंपरेनुसार शाकाहारी नैवेद्य असतो, तर काही विशिष्ट समाजघटकांमध्ये परंपरेचा भाग म्हणून विसर्जनाच्या आधी नैवेद्याची स्वतंत्र पद्धत असते. विदर्भातील सुवासिनी या काळात पारंपरिक ओव्या, मंगळागौरीसारखी लोकगीते आणि झिम्मा-फुगडी खेळून माहेरवाशिणीचा उत्सव उत्साहाने साजरा करतात.
(हेही वाचा – Disha Salianच्या वडिलांकडून आदित्य ठाकरे, अनिल देशमुखांना ५०० कोटींची मानहानीची नोटीस; सात दिवसांत बिनशर्त माफीची मागणी )
कोकणातील ‘निसर्गकन्या गौरी’: तेरडा, खडे आणि समुद्राशी नाते
कोकणात या सणाचा बाज अत्यंत निसर्गस्नेही आणि मातीशी घट्ट जोडलेला दिसतो. अनेक घरांत उभ्या मूर्ती न मांडता, नदीकाठचे पाच किंवा सात खडे आणून ‘खड्यांच्या गौरी’ पूजल्या जातात; तर काही भागांत रानातून आणलेल्या ‘तेरड्याच्या रोपांची’ मुळासकट बांधणी करून गौरीचे रूप साकारले जाते. तेरड्याची मुळे म्हणजे देवीची पावले मानून तिला घरात आणले जाते, म्हणजेच साक्षात निसर्गालाच माहेरवाशीण मानून डोक्यावर घेऊन नाचवत आणण्याची प्रथा आहे. कोकणातील नैवेद्यात पश्चिम किनारपट्टीचा अस्सल स्वाद असतो; तांदळाच्या पिठाचे घावणे, नारळाचे दूध, गूळ-खोबऱ्याचे उकडीचे मोदक, अळूची भाजी, काकडी-भोपळ्याचे पदार्थ आणि शेवयांचा विशेष मान असतो. रात्रीच्या वेळी नमन, जाखडी नृत्य आणि आरत्यांनी कोकणातील गावे दुमदुमून जातात.
पश्चिम महाराष्ट्र आणि खान्देश: लोककला आणि धान्याची समृद्धी
पश्चिम महाराष्ट्रात (पुणे, सातारा, कोल्हापूर, सांगली) प्रामुख्याने उभ्या किंवा बसलेल्या पितळी मुखवट्यांच्या गौरी असतात. कोल्हापूर भागात अंबाबाईच्या प्रभावामुळे गौरीला साक्षात महालक्ष्मीचे स्वरूप मानून भरजरी शालू आणि पारंपरिक कोल्हापुरी साजाचे अलंकार चढवले जातात. येथे १६ गाठींचा धागा (गौरीचा दोरा) हातावर बांधण्याची आणि १६ दिव्यांनी आरती करण्याची परंपरा आहे. खान्देशात (जळगाव, धुळे, नंदुरबार) या सणाला ‘कानबाई’ आणि स्थानिक कृषी संस्कृतीचा अनोखा रंग चढतो. तेथे धान्यलक्ष्मीच्या रूपाने कणकेचे किंवा धान्याचे मुखवटे पूजले जातात आणि पुरण-वरणाचा समृद्ध नैवेद्य दाखवून अहिराणी लोकगीतांच्या तालावर रात्र जागवली जाते.
तीन दिवसांचा सोहळा: आवाहन, महापूजा आणि भावपूर्ण विसर्जन
प्रांत कोणताही असला, तरी उत्सवाची मूळ चौकट तीन दिवसांच्या भावनिक प्रवासावर आधारलेली असते. पहिल्या दिवशी ‘आवाहन’ करताना घराच्या उंबरठ्यापासून ते देवघरापर्यंत हळदी-कुंकवाच्या किंवा पिठाच्या पावलांचे ठसे उमटवून, “गौरी आली, सोन्याच्या पावलांनी आली, धन-धान्य घेऊन आली” असा जयघोष करत तिचे स्वागत केले जाते. दुसऱ्या दिवशी ‘महापूजा’ करून शेतात पिकणाऱ्या विविध भाज्या, पक्वान्ने आणि फळांचा विस्तृत नैवेद्य अर्पण केला जातो; सुवासिनींची हळदी-कुंकवाने ओटी भरली जाते. तिसऱ्या दिवशी मात्र दोन दिवस माहेरचा पाहुणचार घेतलेल्या लेकीला सासरी पाठवण्याची वेळ येते. प्रवासाचा खाऊ म्हणून दह्या-भाताचा नैवेद्य दाखवून, डोळ्यांत आनंदाश्रू आणि ओठांवर “पुढच्या वर्षी लवकर ये” अशी आर्त साद घालत महालक्ष्मींना निरोप दिला जातो.
सांस्कृतिक एकात्मता आणि मातीशी अतूट नाते
मराठवाड्यातील ‘हौशी’ थाट, विदर्भातील भक्तिभाव आणि वैविध्यपूर्ण नैवेद्य, कोकणातील तेरड्याची निसर्गकन्या, तर पश्चिम महाराष्ट्र व खान्देशातील धान्याची समृद्धी—ही सर्व रूपे एकाच आदिशक्तीची आहेत. महालक्ष्मी-गौरीचा हा सोहळा महाराष्ट्राच्या प्रांतीय सीमा ओलांडून अखंड एकात्मतेचे दर्शन घडवतो. हा केवळ एक धार्मिक विधी नसून बळीराजाच्या घामाची निसर्गपूजा, एकत्र कुटुंबव्यवस्थेचा पाया, स्त्रीसन्मानाचा गौरव आणि मातीशी असलेली अतूट नाळ जपणारा महाराष्ट्राचा अत्यंत जिवंत लोकोत्सव आहे.
हेही पहा –
Join Our WhatsApp Community