एकेकाळच्या ‘धुरंधर’ Mamata Banerjee आता स्वतःच्याच मतदारसंघात काँग्रेसला देताहेत पाठिंबा; ९ वर्षांची कारकीर्द काय सांगते?

पश्चिम बंगालमधील नंदिग्राम विधानसभा जागेसाठी ६ ऑक्टोबर रोजी पोटनिवडणूक होणार आहे, परंतु टीएमसी उमेदवाराने माघार घेतल्याने प्रकरण अधिकच रंजक बनले आहे. टीएमसी उमेदवार संचिता प्रधान डे यांनी अचानक आपली उमेदवारी मागे घेतली. असे म्हटले जात आहे की, मुख्यमंत्री सुवेंदू अधिकारी यांची भेट घेतल्यानंतर संचिता यांनी हा निर्णय घेतला. त्यानंतर लगेचच, ममता बॅनर्जी (Mamata Banerjee) यांनी घोषणा केली की, त्यांचा पक्ष नंदिग्राममध्ये दुसरा कोणताही उमेदवार उभा करणार नाही आणि काँग्रेसचे उमेदवार मिलन प्रधान यांना पाठिंबा देईल.

ममता बॅनर्जी (Mamata Banerjee) यांनी याला इंडि आघाडीसोबत एकजुटीचे प्रतीक म्हणून सादर केले. त्यांनी सांगितले की, त्यांचा संपूर्ण पाठिंबा आघाडीला असून भाजपविरोधातील लढा सुरूच राहील. ममता यांच्या म्हणण्यानुसार, काँग्रेस नेते राहुल गांधी यांनी गुरुवारी त्यांच्याशी फोनवर संवाद साधला. आम आदमी पक्षाचे प्रमुख अरविंद केजरीवाल यांच्याकडूनही पाठिंब्याचा संदेश आला. या निर्णयामुळे नंदीग्राममधील लढतीचे समीकरणच बदलले आहे. ममता बॅनर्जी (Mamata Banerjee) एकीकडे आपल्या पक्षाचे अस्तित्व वाचवण्यावर लक्ष केंद्रित करत आहेत, तर दुसरीकडे त्या दीर्घकाळापासून राष्ट्रीय राजकारणातील एक प्रमुख व्यक्तिमत्व राहिल्या आहेत.

एकेकाळच्या विरोधी पक्षाचा प्रमुख चेहरा

काही वर्षांपूर्वीची परिस्थिती पाहिल्यास चित्र पूर्णपणे वेगळे दिसते. २०२३ मध्ये जेव्हा विरोधी पक्ष भाजपविरोधात संयुक्त आघाडी स्थापन करण्याचा प्रयत्न करत होते, तेव्हा या संपूर्ण प्रक्रियेला आकार देण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावणाऱ्या नेत्यांमध्ये ममता बॅनर्जींचा (Mamata Banerjee) समावेश होता. इंडी आघाडी या नावाची घोषणा करण्यापासून ते आघाडीची रणनीती आणि जागावाटपाबाबत दबाव आणण्यापर्यंत, ममता बॅनर्जी सातत्याने सक्रिय होत्या. एके वेळी तर विरोधी पक्षांकडून पंतप्रधानपदासाठी संभाव्य उमेदवार म्हणून त्यांच्या नावाचाही विचार केला जात होता. तथापि, जेडीयूचे प्रतिनिधित्व करणारे नितीश कुमार हे देखील त्यावेळी आघाडीचा भाग होते आणि त्यांना आघाडीतील प्रमुख चेहऱ्यांपैकी एक मानले जात होते.

डिसेंबर २०२३ मध्ये झालेल्या इंडि आघाडीच्या बैठकीत, ममता बॅनर्जी (Mamata Banerjee) यांनी स्वतः आघाडीसाठी एका चेहऱ्याची गरज व्यक्त केली आणि पंतप्रधानपदासाठी मल्लिकार्जुन खर्गे यांचे नाव संभाव्य उमेदवार म्हणून सुचवले. अरविंद केजरीवाल यांनी त्यांच्या प्रस्तावाला पाठिंबा दिला. याचा अर्थ असा की, त्यावेळी ममता केवळ आपल्या राज्याच्या राजकारणातच गुंतलेल्या नव्हत्या, तर विरोधी आघाडीच्या राष्ट्रीय नेतृत्वावर आणि रणनीतीवर प्रभाव टाकण्याच्या स्थितीतही होत्या.

राष्ट्रीय राजकारणापासून ते पक्षाच्या अस्तित्वाच्या संकटापर्यंत

जानेवारी २०२४ मध्ये परिस्थिती अशी होती की, इंडिया आघाडीचे संयोजक म्हणून नितीश कुमार यांची नियुक्ती करण्याच्या प्रस्तावासाठीही ममता (Mamata Banerjee) यांची संमती आवश्यक मानली जात होती. वृत्तानुसार, बहुतेक मित्रपक्षांनी नितीश यांच्या नावाला पाठिंबा दिला होता, परंतु टीएमसीच्या विरोधामुळे हा निर्णय होऊ शकला नाही. यावरून दिसून येते की, ज्या वेळी ममता बॅनर्जी राष्ट्रीय राजकारणात निर्णायक भूमिका बजावत होत्या, त्याच वेळी आज त्या आपल्या पक्षाची ओळख वाचवण्यासाठी लढत आहेत.

२०१९ च्या निवडणुकांपूर्वी संपूर्ण विरोधी पक्षाला एकत्र आणले

ममता बॅनर्जी (Mamata Banerjee) यांची कहाणी केवळ २०२४ च्या लोकसभा निवडणुकांपूर्वीच्या इंडी आघाडीपुरती मर्यादित नाही. खरे तर, २०१९ च्या लोकसभा निवडणुकांपूर्वीही त्या विरोधी राजकारणातील सर्वात सक्रिय व्यक्तींपैकी एक होत्या. २०१८ मध्ये, त्यांनी भाजपविरोधात ‘फेडरल फ्रंट’ हा उपक्रम सुरू केला आणि विविध राज्यांतील प्रादेशिक पक्षांना एकत्र आणण्याचा प्रयत्न केला. दिल्लीत त्यांनी शरद पवार, अखिलेश यादव आणि इतर विरोधी नेत्यांची भेट घेतली. जानेवारी २०१९ मध्ये, त्यांनी कोलकाताच्या ब्रिगेड परेड ग्राऊंडवर ‘युनायटेड इंडिया’ रॅलीचे आयोजन केले, ज्यात दोन डझनांहून अधिक विरोधी नेते एकत्र आले होते. त्यावेळी ममता (Mamata Banerjee) यांचे स्थान इतके मोठे होते की, पंतप्रधानपदाच्या संभाव्य उमेदवार म्हणून त्यांच्या नावाचा विचारही केला जात होता. तथापि, विरोधी पक्षाने अधिकृतपणे पंतप्रधानपदाचा उमेदवार जाहीर केला नव्हता आणि निवडणुकांनंतर नेता निवडण्याची शपथ घेतली होती.

(हेही वाचा Water : भारतात जमिनीखालील पाणी साठा संपतोय; WMO च्या अहवालातील ‘हे’ आकडे वाचून थरकाप उडेल)

ममता यांच्यासाठी परिस्थिती कधी बदलली?

२०२६ च्या पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणुकीनंतर त्यांच्या राजकीय भूमिकेत मोठे परिवर्तन झाले. टीएमसीच्या पराभवानंतर पक्षांतर्गत बंडखोरी तीव्र झाली, आणि मोठ्या संख्येने आमदार व नेत्यांनी ममता बॅनर्जींच्या (Mamata Banerjee) नेतृत्वाला आव्हान दिले. त्यानंतर, पक्षाचे नाव आणि निवडणूक चिन्हावरून सुरू असलेला वाद निवडणूक आयोगापर्यंत पोहोचला आणि दोन्ही गटांना वेगवेगळी नावे व निवडणूक चिन्हे देण्यात आली.

काँग्रेसमध्ये परतण्याची शक्यता

हा तोच काळ होता जेव्हा राजकीय वर्तुळात ममता बॅनर्जींचा (Mamata Banerjee) पक्ष पुन्हा एकदा काँग्रेससोबत मोठा राजकीय करार किंवा विलीनीकरण करण्याच्या दिशेने वाटचाल करेल का, असे प्रश्न उपस्थित होऊ लागले होते. ममता बॅनर्जींनी १९९८ मध्ये काँग्रेस सोडल्यानंतर तृणमूल काँग्रेसची स्थापना केली होती, त्यामुळे त्यांच्या काँग्रेसमध्ये परतण्याची शक्यता ही एक अत्यंत असामान्य राजकीय शक्यता होती.

टीएमसीचे नाव आणि निवडणूक चिन्हही बदलण्यात आले

नंदीग्रामची ही घटना अशा वेळी घडली आहे, जेव्हा निवडणूक आयोगाने टीएमसीमधील अंतर्गत कलहाबाबत एक मोठा अंतरिम निर्णय घेतला आहे. निवडणूक आयोगाने दोन्ही गटांसाठी मूळ ‘ऑल इंडिया तृणमूल काँग्रेस’ हे नाव आणि त्याचे पारंपरिक ‘फूल आणि गवत’ हे निवडणूक चिन्ह तात्पुरते गोठवले आहे. आयोगाच्या मते, दोन्ही पक्ष स्वतःलाच खरी टीएमसी मानतात आणि आगामी पोटनिवडणुकांपूर्वी या वादावर अंतिम तोडगा निघणे शक्य नाही. यानंतर, आयोगाने दोन्ही गटांना वेगवेगळी नावे आणि निवडणूक चिन्हे दिली आहेत.

ममता बॅनर्जी (Mamata Banerjee) गटाचे नाव ‘ममता ऑल इंडिया तृणमूल काँग्रेस’ असेच राहील आणि त्याचे निवडणूक चिन्ह फुटबॉलपटू असेल. अरूप रॉय गटाचे नाव ‘डेमोक्रॅटिक तृणमूल काँग्रेस’ असेच राहील आणि त्याचे निवडणूक चिन्ह ‘लिफाफा’ असेल. ही व्यवस्था सध्या आगामी पोटनिवडणुकांसाठी लागू आहे. निवडणूक आयोगाने पश्चिम बंगाल, मेघालय आणि त्रिपुरामध्ये या नावांनी दोन्ही गटांना मान्यता दिली आहे.