Maa Baglamukhi : हिंदू तांत्रिक परंपरेत माँ बगलामुखी यांना दश महाविद्यांपैकी एक महत्त्वाची देवी मानले जाते. त्यांना पीताम्बरा देवी असेही संबोधले जाते. महाविद्या परंपरेत प्रत्येक देवीला शक्तीचे विशिष्ट स्वरूप मानले जाते आणि बगलामुखीचे स्वरूप प्रामुख्याने स्तंभन शक्तीशी जोडले जाते. ‘स्तंभन’ म्हणजे एखाद्या शक्तीला थांबवणे किंवा तिच्या गतीवर नियंत्रण आणणे, असा धार्मिक संदर्भातील अर्थ घेतला जातो. त्यामुळे बगलामुखी उपासनेचा संबंध शत्रुत्व, वादविवाद, नजर लागणे आणि प्रतिकूल परिस्थितीवर नियंत्रण मिळवण्यासी आहे.
बगलामुखी देवीच्या प्रतिमेत त्यांच्या हातात गदा किंवा शस्त्र दिसते, तर दुसऱ्या हाताने त्या एका असुराची जीभ धरलेली असल्याचे आढळते. या प्रतिमेमागे वाणी आणि तिच्या शक्तीवर नियंत्रण हा प्रतीकात्मक अर्थ सांगितला जातो. तांत्रिक परंपरेत शब्द, मंत्र आणि वाणी यांना विशेष महत्त्व आहे. त्यामुळे चुकीची किंवा आक्रमक वाणी थांबवणे, वादावर नियंत्रण मिळवणे आणि मनाची चंचलता स्थिर करणे यांचे प्रतीक म्हणून देवीचे हे स्वरूप समजले जाते.
(हेही वाचा – Vacation Activities For Kids : सुट्टीत मुलांसाठी मनोरंजक आणि शैक्षणिक उपक्रम; खेळता-खेळता शिकण्याची संधी )
बगलामुखीला ‘पीताम्बरा’ म्हणण्यामागेही धार्मिक महत्त्व आहे. त्यांच्या पूजेत पिवळ्या रंगाला विशेष महत्त्व दिले जाते. पिवळे वस्त्र, पिवळी फुले आणि हळदीचा वापर काही उपासना-पद्धतींमध्ये केला जातो. हळद ही भारतीय धार्मिक परंपरेत शुद्धता, मंगलता आणि संरक्षणाशी जोडली जाते. त्यामुळे बगलामुखी साधनेत पिवळ्या रंगाचा वापर हा केवळ बाह्य विधी नसून देवीच्या विशिष्ट उपासना-परंपरेचा भाग मानला जातो.
बगलामुखीची शक्ती समजून घेण्यासाठी त्यांच्या महाविद्या परंपरेतील स्थानाकडे पाहणे महत्त्वाचे आहे. महाविद्या म्हणजे देवीच्या शक्तीची दहा प्रमुख रूपे अशी शाक्त परंपरेतील संकल्पना आहे. काली, तारा, षोडशी, भुवनेश्वरी, भैरवी, छिन्नमस्ता, धूमावती, बगलामुखी, मातंगी आणि कमला ही त्यातील प्रमुख रूपे मानली जातात. तंत्र साधनेत बगलामुखीला विशेष स्थान मिळण्यामागे ‘स्तंभन’ ही संकल्पना महत्त्वाची आहे. धार्मिक ग्रंथ आणि परंपरांमध्ये स्तंभनाचा संबंध विरोधकाची वाणी, हालचाल किंवा आक्रमक शक्ती निष्प्रभ करण्याशी जोडला जातो.
बगलामुखीशी संबंधित आख्यायिकांमध्ये विश्वात निर्माण झालेल्या प्रचंड अस्थिरतेला थांबवण्यासाठी देवीचे प्राकट्य झाल्याचे वर्णन आढळते. त्यामुळे त्यांच्या स्वरूपात अराजकता थांबवणारी आणि शक्तीला स्थिर करणारी देवी – अशी भक्तिंची श्रद्धा आहे. याच कारणामुळे तंत्र परंपरेत त्यांना संरक्षण आणि संकटावर नियंत्रणाचे प्रतीक मानले गेले आहे. आजही भारतातील विविध भागांत बगलामुखीची मंदिरे आणि उपासना परंपरा आढळतात. त्यांच्या साधनेशी संबंधित मंत्र, यंत्र आणि विधी हे विशिष्ट तांत्रिक परंपरांशी निगडित आहेत. अशा साधना पारंपरिक पद्धतीने आणि जाणकार गुरुच्या मार्गदर्शनाखाली करण्यावर अनेक परंपरांमध्ये भर दिला जातो.
हेही पहा –
Join Our WhatsApp Community