Gen Z ची शेअर बाजारात भरारी; पण ९४ टक्के अनधिकृत फिनइन्फ्लुएन्सर्सच्या जाळ्यातून सुटका कशी होणार?

शेअर बाजारात नवीन गुंतवणूकदारांची संख्या झपाट्याने वाढत आहे. जेन झीपासून (Gen Z) ते महिलांपर्यंत, प्रत्येकजण शेअर्समध्ये गुंतवणूक करत आहे. सोशल मीडियावर शेअर खरेदी-विक्रीचा सल्ला देणाऱ्या फिनइन्फ्लुएन्सर्सच्या संख्येच्याच गतीने बाजारातील तरुण गुंतवणूकदारांची संख्याही वाढत आहे. हे लोक इन्स्टाग्राम, यूट्यूब आणि फेसबुकवर लोकांना कोणते शेअर्स खरेदी करावेत आणि कोणते विकावेत याचा सल्ला देतात. आपला बहुतेक वेळ सोशल मीडियावर घालवणारी जेन झी या फिनइन्फ्लुएन्सर्सच्या प्रभावाखाली सहज येऊ शकते.

भारतीय शेअर बाजारात तरुण गुंतवणूकदारांचा वाटा झपाट्याने वाढला आहे. एनएसईच्या ‘मार्केट पल्स – जुलै २०२६’ अहवालानुसार, एप्रिल ते जून २०२६ दरम्यान शेअर बाजारात प्रवेश करणाऱ्या नवीन गुंतवणूकदारांमध्ये जेन झीचा (Gen Z) वाटा ५९% होता. जून २०२६ पर्यंत, शेअर बाजारात गुंतवणूक करणाऱ्या गुंतवणूकदारांची संख्या १३.२४ कोटींपर्यंत वाढली आहे. याचा अर्थ, देशातील जवळपास प्रत्येक दहावी व्यक्ती बाजारात गुंतवणूक करत आहे. तथापि, सक्रिय गुंतवणूकदारांची संख्या ४.४ कोटी आहे. महिला गुंतवणूकदारांचा वाटा २४.९% पर्यंत पोहोचला आहे.

जेन झी (Gen Z) आणि महिला गुंतवणूकदारांची संख्या झपाट्याने वाढल्यामुळे, सोशल मीडियावर शेअर आणि आर्थिक सल्ला देणाऱ्या ‘ फिनइन्फ्लुएन्सर्स’ची संख्याही वाढली आहे. फेसबुक आणि इंस्टाग्रामसारख्या सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मचा वापर करून हे लोक शेअर्स खरेदी-विक्रीचा सल्ला देतात, परंतु सेबीने या ‘ फिनइन्फ्लुएन्सर्स’चा पर्दाफाश केला आहे.

(हेही वाचा Prashant Kishor यांच्या विजयाने बिहारमध्ये कोणाची राजकीय समीकरणे बिघडणार?)

केवळ ६ टक्के इन्फ्लुएन्सर्स सेबी-नोंदणीकृत

सेबीने सोशल मीडियावर गुंतवणुकीचा सल्ला देणाऱ्या फिनइन्फ्लुएन्सर्सबद्दलचे गैरसमज दूर केले आहेत. सीएफए इन्स्टिट्यूटच्या एका नवीन अहवालानुसार, केवळ ६.३% फिनइन्फ्लुएन्सर्स सेबीकडे नोंदणीकृत आहेत. केवळ ६% आर्थिक फिनइन्फ्लुएन्सर्स गुंतवणुकीचा सल्ला देण्यासाठी नोंदणीकृत आहेत, तर ३३% फिनइन्फ्लुएन्सर्स उघडपणे स्टॉकची शिफारस करतात. या अहवालात जानेवारी ते ऑक्टोबर २०२५ दरम्यान ४८ फिनइन्फ्लुएन्सर्सचा अभ्यास करण्यात आला. यापैकी केवळ ३ जण सेबी-नोंदणीकृत होते, तर बाकीचे सेबी नोंदणीशिवाय हे काम करत होते. सोळा फिनइन्फ्लुएन्सर्स स्टॉकची शिफारस करत असल्याचे आढळले, तर त्यापैकी केवळ २ जण सेबी-नोंदणीकृत होते. उर्वरित १४ जण नोंदणीशिवाय सोशल मीडियावर गुंतवणुकीचा सल्ला देत होते. ६२.५% फिनइन्फ्लुएन्सर्सनी प्रायोजित सामग्री किंवा संलग्न विपणन (अफिलिएट मार्केटिंग) यांसारख्या संभाव्य हितसंबंधांच्या संघर्षाची माहिती उघड केली, तर ३७.५% जणांनी माहिती लपवली. ७२.९% फिनइन्फ्लुएन्सर्सनी सोशल मीडिया पोस्टद्वारे शुल्क, कर आणि लॉक-इन कालावधी यांसारखे तपशील दिले, परंतु ४ पैकी १ जणाने जोखमीची आवश्यक माहिती लपवली. (Gen Z)

सेबीने अधिक कठोर होण्याची गरज

या अहवालात असेही उघड झाले आहे की, तक्रारी आणि इशाऱ्यांनंतरही, सेबीने तिच्या परवानगीशिवाय किंवा नोंदणीशिवाय गुंतवणुकीचा सल्ला देणाऱ्या सुमारे ९६% फिनइन्फ्लुएन्सर्सवर कोणतीही दंडात्मक कारवाई केलेली नाही. याचे मुख्य कारण म्हणजे पुराव्याचा अभाव. आर्थिक शिक्षण आणि परवाना नसलेला गुंतवणुकीचा सल्ला यामधील सीमारेषा खूपच पुसट आहे, ज्यामुळे एखादी व्यक्ती गुंतवणुकीचा सल्ला देत आहे की केवळ माहिती देत ​​आहे, हे निश्चित करणे कठीण होते.

सेबीने स्पष्ट केले आहे की, केवळ सेबी-नोंदणीकृत गुंतवणूक सल्लागार (IA) आणि संशोधन विश्लेषक (RA) यांनाच गुंतवणुकीचा सल्ला देण्याचा अधिकार आहे. सेबीने काही प्रकरणांमध्ये कारवाई केली आहे, जसे की डिसेंबर २०२५ मध्ये, जेव्हा तिने अवधूत साठे ट्रेडिंग अकादमी प्रा. लि. विरुद्ध सुमारे ६०० कोटी रुपये जप्त करण्याचे आदेश दिले होते. शेअर बाजाराचे शिक्षणतज्ज्ञ अवधूत साठे यांच्या मालकीच्या ‘लिमिटेड’ या कंपनीवर परवाना नसलेला गुंतवणूक सल्ला दिल्याबद्दल कारवाई करण्यात आली आहे. तथापि, गुंतवणूकदारांना जोखमीपासून वाचवण्यासाठी सेबीला अजून बरेच काम करायचे आहे. (Gen Z)