गावातली जत्रा म्हणजे केवळ धार्मिक वा सामाजिक उत्सव नसतो तर ती एक संपूर्ण सांस्कृतिक पर्वणी असते. देवदर्शन, रथोत्सव, झिम्मा-फुगडी, लयबद्ध ढोलताशा आणि लोककलांच्या सादरीकरणाबरोबरच, या जत्रांचा एक अविभाज्य भाग म्हणजे खवय्यांना भुरळ घालणारे स्थानिक पारंपरिक खाद्यपदार्थ. सुटले की नाही तोंडाला पाणी????
महाराष्ट्रातील वेगवेगळ्या भागांतील जत्रांमध्ये मिळणाऱ्या पदार्थांची चव आणि विविधता पाहिली, की लक्षात येतं की आपल्या महाराष्ट्रात किती वैविध्य आहे. चव आणि परंपरेचा मिलाफ आहे. ही चव पिढ्यानपिढ्या जपली गेली आहे. (Village Fair)
(हेही वाचा – RBI ने घेतला ‘हा’ मोठा निर्णय; क्रेडिट कार्डद्वारे करता येणार नाही ‘हे’ काम )
कोकणातील जत्रा : नारळाची गोडी आणि भाताच्या चवांनी सजलेले पदार्थ
कोकणातल्या जत्रा म्हणजे नारळ, तांदूळ, उडीद, आणि जागतिक कीर्तीचा आंबा यांच्या अचूक वापराचा मेळ. कोकणातल्या जत्रांमध्ये खास मिळणारे काही पारंपरिक पदार्थ म्हणजे:
घावणे व नारळाची चटणी :
भाताच्या पिठापासून बनणारा हा मऊसर डोश्यासारखा प्रकार आहे.
मोदक :
उकडलेल्या तांदळाच्या पिठाचे मोदक, ज्यात गुळ व नारळाचं सारण असतं. गणपतीप्रमाणेच जत्रेच्या दिवशीही याला विशेष महत्त्व असते.
कळवण :
नारळाच्या दुधात बनणारी गोड चविष्ट खीर.
कोकणी लाडू/नारळाचे लाडू :
सुक्या नारळापासून तयार होणारा पारंपरिक गोड पदार्थ.
पोळी-पुरण :
खास जत्रेसाठी पुरणपोळी बनवली जाते.
कोकणात अनेकदा या पदार्थांबरोबर आंबट-गोड आमसूलाची चटणी, आणि सोलकढी सुद्धा मिळते. (Village Fair)
(हेही वाचा – PM Narendra Modi यांनी केली ‘जीएसटी बचत उत्सवा’ची घोषणा)
विदर्भातील जत्रा : तिखट, मसालेदार आणि चवदार परंपरा
विदर्भातल्या जत्रांमध्ये मिळणाऱ्या खाद्यपदार्थांमध्ये लाल तिखट, शेगावचा भिजवलेला चिवडा, आणि हरभऱ्याच्या डाळीचा वापर लक्षणीय आहे.
झुणका-भाकर :
विदर्भातील लोकप्रिय पारंपरिक जेवण. जत्रेच्या ठेल्यांवर गरमागरम झुणका व भाकर दिली जाते आणि सोबत असतो मिरचीचा ठेचा.
शेगावचा चिवडा :
कुरकुरीत, गोडसर-तिखटसर असा हा चिवडा अनेक जत्रांमध्ये विकला जातो. शेगावच्या चिवड्याला विशेष मागणी असते.
ढेप्याचे लाडू :
हरभऱ्याच्या पिठापासून तयार होणारे हे लाडू गूळ आणि सुगंधी वेलदोड्याने चवदार होतात.
फरसाणाचे ताट :
कढईत ताजे तळलेले भजे, बटाटेवडे, डाळवडे आणी सोबत फरसाण.
तिखट मिसळ :
मसालेदार, झणझणीत रश्श्यासोबत खाल्ली जाणारी मिसळ म्हणजे विदर्भातील वैशिष्ट्य. (Village Fair)
(हेही वाचा – आरक्षणाविषयी Nitin Gadkari यांचे वक्तव्य; म्हणाले, परमेश्वराचे उपकार…)
मराठवाड्यातील जत्रा : साधेपणा आणि गोडवा
मराठवाड्यातील इथल्या जत्रांमध्ये पारंपरिक पदार्थ म्हणजे घराघरातल्या स्त्रियांकडून बनवलेले खास पदार्थ.
गुळपोळी :
गूळ, तुप व गव्हाच्या पोळीचं हे गोड मिश्रण खास जत्रेच्या वेळी बनवलं जातं.
खापरे (खारवलेल्या तांदळाचे पदार्थ) :
हे छोटे क्रिस्पी पदार्थ गोडसर व कुरकुरीत असतात.
चवस (गोड गर) :
गव्हाच्या किंवा तांदळाच्या रव्याचा गरम गर, साजूक तुपात व गूळामध्ये मिसळला जातो.
सतूची पेय :
उन्हाळ्यातल्या जत्रांमध्ये थंडगार सतूचे सरबत मिळतं.
भजे, कांदावडे :
स्थानिक स्तरावर लगेच तयार करता येणारी कुरकुरीत भजी ही लहान-मोठ्या साऱ्यांनाच प्रिय असते. (Village Fair)
(हेही वाचा – नवरात्रीमध्ये Mumbai-Pune Expressway वर वाहतूक मार्गामध्ये बदल; जाणून घ्या पर्यायी मार्ग)
जत्रेतील खाद्यसंस्कृतीचे महत्त्व
गावाकडच्या जत्रांमध्ये मिळणाऱ्या या पारंपरिक पदार्थांमध्ये स्थानिक पद्धत, ऋतूचक्र, आणि कुटुंबसंस्कृतीचे प्रतिबिंब दिसते. हे पदार्थ केवळ खाण्यासाठी नसतात, तर त्यामागे असतं घरातील स्त्रियांचं कौशल्य, पिढ्यानपिढ्या चालत आलेली पाकसंस्कृती, आणि चवीने जोडलेलं भावनिक नातं.
आज जेव्हा आपण बाजारातील रेडीमेड फास्टफूड खात आहोत, तेव्हा आपल्याला गावाकडच्या या पारंपारिक चवीची आठवण येते. हीच जत्रेतील खाद्यसंस्कृती गावांचा आत्म्या आहे. प्रत्येक जत्रेचा वेगळा स्वाद, वेगळी आठवण आणि एक वेगळीच अनुभूती असते. (Village Fair)
हेही पहा –
Join Our WhatsApp Community